Een sleutelaspect van inclusief onderwijs is alle betrokken actoren in staat stellen door hen een stem te geven zodat ze zelf hun zaken kunnen regelen, inclusief hun eigen leerproces. Het erkennen en bevorderen van de zeggenschap van leerlingen en hun families zorgt ervoor dat zij een betekenisvolle rol hebben in het vormgeven van onderwijsprocessen en -beslissingen. Zoals het Europees Agentschap (2022, p. 23) stelt: "De term 'agency' betekent invloed hebben om transformationele veranderingen binnen de onderwijsomgeving tot stand te brengen. Leerlingen en families hebben agency wanneer hun stem gewicht krijgt in onderwijsdiscussies. Verder is er sprake van 'active agency' wanneer lerenden of families in staat zijn om discussies te initiëren, actie te ondernemen en gedeelde macht hebben om beslissingen te beïnvloeden en transformatieve verandering teweeg te brengen."
Volgens deze opvatting gaat agency van studenten over invloed hebben op het proces van het transformeren van aspecten van onderwijs: in staat zijn en de mogelijkheid hebben om discussies te initiëren, beslissingen te beïnvloeden en actie te ondernemen met betrekking tot hun eigen leercontext (EASNIE, 2022, p. 23)
In de I CO-COPE kennisbank werd het sleutelbegrip "agency van studenten" benadrukt langs drie dimensies: ethiek en waarden, beleid, en praktijk en meting (Silveira-Maia et al., 2025).
Dimensie ethiek en waarden
Het concept van de agency van leerlingen is veel besproken en gekoppeld aan hun recht op burgerparticipatie en om in een democratie te leven. Gebaseerd op de respectievelijke wetgevingen hebben scholen een belangrijke verantwoordelijkheid om leerlingen voor te bereiden op het leven in een democratie door een context te creëren waarin ze democratisch ervaren en participeren en participerende actoren in hun gemeenschap worden. Participatie en actief burgerschap gaan over "het hebben van het recht, de middelen, de ruimte en de mogelijkheid en waar nodig de steun om deel te nemen aan en invloed uit te oefenen op beslissingen en zich in te zetten voor acties en activiteiten om bij te dragen aan een betere samenleving." (Raad van Europa, 2015, p. 5)
In de context van inclusief onderwijs is het belangrijk om alle leerlingen als partners te benaderen (Esteban, 2022). Er moet rekening worden gehouden met de stem van alle leerlingen bij het nemen van beslissingen die van invloed zijn op hun leren en ontwikkeling.
Beleidsdimensie
Vanuit een beleidsstandpunt wordt het recht van studenten om te handelen geclaimd als een transformatie naar inclusieve systemen die worden gekenmerkt door democratische onderwijsgemeenschappen die kinderen betrekken in "besluitvorming over die aspecten die hen aangaan, volgens hun progressieve autonomie, terwijl hun kennis en ervaringen worden gevalideerd" (Esteban, 2022, p.43). Democratisering van het schoolleven is dan een belangrijke drijvende kracht achter beleid met betrekking tot de agency van studenten.
In inclusieve scholen kan een beweging naar meer participatie en empowerment van jongeren worden herkend (Rose en Shevlin, 2004; Mitra, 2001; 2018) als een middel om burgerschap te ontwikkelen en als passende voorbereiding op participatie in democratische samenlevingen in het volwassen leven (Devine, 2002; Roche, 1999, in Lundy, 2007).
Praktijk en meetdimensie
In de praktijk wordt het recht op agency van studenten gerealiseerd door het creëren van "een volledig scala aan alledaagse mogelijkheden waarin jongeren kunnen luisteren en gehoord worden, beslissingen kunnen nemen en verantwoordelijkheid kunnen nemen voor zowel het dagelijks leven als voor het creëren van een betere toekomst" (Fielding, 2011, p. 50).
Zoals Esteban (2022) voorstelt, kan de geleidelijke aard van participatie worden vertaald in mogelijkheden die beginnen met ruimtes voor gezamenlijk overleg over hun eigen leerproces en in de context van het klassenmanagement, en die geleidelijk evolueren naar het gezamenlijk ontwerpen van het curriculum en de schoolruimtes en naar medebestuur door geïnformeerd, geraadpleegd en actief en gelijkwaardig betrokken te worden bij schoolgerelateerde beslissingen.
Klik hier om een visualisatie van alle drie de dimensies te zien.
References
Council of Europe. (2015). Revised European Charter on the Participation of Young People in Local and Regional Life. https://rm.coe.int/168071b4d6
Divine, D. (2002). Children’s Citizenship and the Structuring of Adult-child Relations in the Primary School. Childhood, 9(3), 303-320. https://doi.org/10.1177/0907568202009003044
European Agency for Special Needs and Inclusive Education, 2022. Voices into Action – The Voices of Learners and their Families in Educational Decision-Making: Literature Review. (D.C. Murdoch, A. Mangiaracina and A. Kefallinou, eds.). Odense, Denmark
Esteban, M. (2022). Children’s Participation, Progressive Autonomy, and Agency for Inclusive Education in Schools. Social Inclusion, 10(2), 43-53. https://doi.org/10.17645/si.v10i2.4936
Fielding, M. (2011). La voz del alumnado y la inclusión educativa: una aproximación democrática radical para el aprendizaje intergeneracional. Revista Interuniversitaria de Formación del Profesorado, 25(1), 31-61. https://www.redalyc.org/pdf/274/27419147003.pdf
Mitra, D. (2018). Student voice in secondary schools: the possibility for deeper change. Journal of Educational Administration, 56(1), 473-487. https://doi.org/10.1108/JEA-01-2018-0007
Mitra, D. L. (2001) Opening the floodgates: Giving students a voice in school reform. Forum, 43(2), 91-94. https://doi.org/10.2304/forum.2001.43.2.14
Rose, R., & Shevlin, M. (2004). Encouraging voices: Listening to young people who have been marginalised. Support for learning, 19(4), 155-161. https://doi.org/10.1111/j.0268-2141.2004.00341.x
Silveira-Maia, M., Neto, C., Sanches-Ferreira, M., Alves, S., Durães, H., Breyer, C., Vandenbussche, E., Boonen, H., Zacharová, Z., Ferková, Š., Schukoff, P., Unterreiner, S., & Teijsen, E. (2025). Mapping CoP for inclusion: a Knowledge Base. Instituto Politécnico do Porto. https://doi.org/10.26537/e.ipp.136
Lundy, L., 2007. “Voice” is not enough: Conceptualising Article 12 of the United Nations Convention on the Rights of the Child. British Educational Research Journal, 33(6), 927–942.
Een sleutelaspect van inclusief onderwijs is alle betrokken actoren in staat stellen door hen een stem te geven zodat ze zelf hun zaken kunnen regelen, inclusief hun eigen leerproces. Het erkennen en bevorderen van de zeggenschap van leerlingen en hun families zorgt ervoor dat zij een betekenisvolle rol hebben in het vormgeven van onderwijsprocessen en -beslissingen. Zoals het Europees Agentschap (2022, p. 23) stelt: "De term 'agency' betekent invloed hebben om transformationele veranderingen binnen de onderwijsomgeving tot stand te brengen. Leerlingen en families hebben agency wanneer hun stem gewicht krijgt in onderwijsdiscussies. Verder is er sprake van 'active agency' wanneer lerenden of families in staat zijn om discussies te initiëren, actie te ondernemen en gedeelde macht hebben om beslissingen te beïnvloeden en transformatieve verandering teweeg te brengen."
Volgens deze opvatting gaat agency van studenten over invloed hebben op het proces van het transformeren van aspecten van onderwijs: in staat zijn en de mogelijkheid hebben om discussies te initiëren, beslissingen te beïnvloeden en actie te ondernemen met betrekking tot hun eigen leercontext (EASNIE, 2022, p. 23)
In de I CO-COPE kennisbank werd het sleutelbegrip "agency van studenten" benadrukt langs drie dimensies: ethiek en waarden, beleid, en praktijk en meting (Silveira-Maia et al., 2025).
Dimensie ethiek en waarden
Het concept van de agency van leerlingen is veel besproken en gekoppeld aan hun recht op burgerparticipatie en om in een democratie te leven. Gebaseerd op de respectievelijke wetgevingen hebben scholen een belangrijke verantwoordelijkheid om leerlingen voor te bereiden op het leven in een democratie door een context te creëren waarin ze democratisch ervaren en participeren en participerende actoren in hun gemeenschap worden. Participatie en actief burgerschap gaan over "het hebben van het recht, de middelen, de ruimte en de mogelijkheid en waar nodig de steun om deel te nemen aan en invloed uit te oefenen op beslissingen en zich in te zetten voor acties en activiteiten om bij te dragen aan een betere samenleving." (Raad van Europa, 2015, p. 5)
In de context van inclusief onderwijs is het belangrijk om alle leerlingen als partners te benaderen (Esteban, 2022). Er moet rekening worden gehouden met de stem van alle leerlingen bij het nemen van beslissingen die van invloed zijn op hun leren en ontwikkeling.
Beleidsdimensie
Vanuit een beleidsstandpunt wordt het recht van studenten om te handelen geclaimd als een transformatie naar inclusieve systemen die worden gekenmerkt door democratische onderwijsgemeenschappen die kinderen betrekken in "besluitvorming over die aspecten die hen aangaan, volgens hun progressieve autonomie, terwijl hun kennis en ervaringen worden gevalideerd" (Esteban, 2022, p.43). Democratisering van het schoolleven is dan een belangrijke drijvende kracht achter beleid met betrekking tot de agency van studenten.
In inclusieve scholen kan een beweging naar meer participatie en empowerment van jongeren worden herkend (Rose en Shevlin, 2004; Mitra, 2001; 2018) als een middel om burgerschap te ontwikkelen en als passende voorbereiding op participatie in democratische samenlevingen in het volwassen leven (Devine, 2002; Roche, 1999, in Lundy, 2007).
Praktijk en meetdimensie
In de praktijk wordt het recht op agency van studenten gerealiseerd door het creëren van "een volledig scala aan alledaagse mogelijkheden waarin jongeren kunnen luisteren en gehoord worden, beslissingen kunnen nemen en verantwoordelijkheid kunnen nemen voor zowel het dagelijks leven als voor het creëren van een betere toekomst" (Fielding, 2011, p. 50).
Zoals Esteban (2022) voorstelt, kan de geleidelijke aard van participatie worden vertaald in mogelijkheden die beginnen met ruimtes voor gezamenlijk overleg over hun eigen leerproces en in de context van het klassenmanagement, en die geleidelijk evolueren naar het gezamenlijk ontwerpen van het curriculum en de schoolruimtes en naar medebestuur door geïnformeerd, geraadpleegd en actief en gelijkwaardig betrokken te worden bij schoolgerelateerde beslissingen.
Klik hier om een visualisatie van alle drie de dimensies te zien.
References
Council of Europe. (2015). Revised European Charter on the Participation of Young People in Local and Regional Life. https://rm.coe.int/168071b4d6
Divine, D. (2002). Children’s Citizenship and the Structuring of Adult-child Relations in the Primary School. Childhood, 9(3), 303-320. https://doi.org/10.1177/0907568202009003044
European Agency for Special Needs and Inclusive Education, 2022. Voices into Action – The Voices of Learners and their Families in Educational Decision-Making: Literature Review. (D.C. Murdoch, A. Mangiaracina and A. Kefallinou, eds.). Odense, Denmark
Esteban, M. (2022). Children’s Participation, Progressive Autonomy, and Agency for Inclusive Education in Schools. Social Inclusion, 10(2), 43-53. https://doi.org/10.17645/si.v10i2.4936
Fielding, M. (2011). La voz del alumnado y la inclusión educativa: una aproximación democrática radical para el aprendizaje intergeneracional. Revista Interuniversitaria de Formación del Profesorado, 25(1), 31-61. https://www.redalyc.org/pdf/274/27419147003.pdf
Mitra, D. (2018). Student voice in secondary schools: the possibility for deeper change. Journal of Educational Administration, 56(1), 473-487. https://doi.org/10.1108/JEA-01-2018-0007
Mitra, D. L. (2001) Opening the floodgates: Giving students a voice in school reform. Forum, 43(2), 91-94. https://doi.org/10.2304/forum.2001.43.2.14
Rose, R., & Shevlin, M. (2004). Encouraging voices: Listening to young people who have been marginalised. Support for learning, 19(4), 155-161. https://doi.org/10.1111/j.0268-2141.2004.00341.x
Silveira-Maia, M., Neto, C., Sanches-Ferreira, M., Alves, S., Durães, H., Breyer, C., Vandenbussche, E., Boonen, H., Zacharová, Z., Ferková, Š., Schukoff, P., Unterreiner, S., & Teijsen, E. (2025). Mapping CoP for inclusion: a Knowledge Base. Instituto Politécnico do Porto. https://doi.org/10.26537/e.ipp.136
Lundy, L., 2007. “Voice” is not enough: Conceptualising Article 12 of the United Nations Convention on the Rights of the Child. British Educational Research Journal, 33(6), 927–942.